Cannabis bij eetlust en cachexie (kanker, hiv): het bewijs

Gewichtsverlies en verlies van eetlust komen veel voor bij gevorderde ziekte. Twee beelden worden vaak op één hoop gegooid, maar verschillen wezenlijk: hiv-wasting (anorexie met gewichtsverlies bij aids) en kanker-cachexie (een complex ontstekings- en stofwisselingssyndroom dat spier- en vetmassa afbreekt). Voor het eerste bestaat een geregistreerd cannabinoïde-medicijn; voor het tweede ontbreekt overtuigend bewijs. Dat onderscheid bepaalt wat je realistisch van THC mag verwachten.

Hiv-wasting: hier staat THC sterker

Dronabinol (synthetische THC, merknaam Marinol/Syndros) is in de Verenigde Staten geregistreerd voor anorexie met gewichtsverlies bij aids. In gerandomiseerd, placebogecontroleerd onderzoek verbeterde de eetlust significant en stabiliseerde het gewicht, met gunstige trends in stemming en misselijkheid. Het NASEM-rapport 2017 concludeert dat er "substantieel bewijs" is dat cannabis en orale cannabinoïden de eetlust verhogen en gewichtsverlies bij hiv/aids verminderen.

Belangrijke nuance: de gewichtstoename betreft deels vocht en vet, niet noodzakelijk vetvrije (spier)massa, het weefsel dat er functioneel het meest toe doet. Veel registratiedata stammen bovendien uit het pre-cART-tijdperk; sinds moderne hiv-remmers is ernstige wasting in westerse landen veel zeldzamer geworden.

Kanker-cachexie: het bewijs valt tegen

Bij kanker is het beeld duidelijk minder gunstig. De meta-analyse van Simon e.a. (2021) in Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle bundelde RCT's en niet-gerandomiseerde studies:

In een vergelijkende studie was megestrolacetaat effectiever dan dronabinol voor gewicht en eetlust. NASEM noemt het bewijs "onvoldoende om te bevestigen of te weerleggen" dat cannabis(noïden) werken tegen kanker-anorexie/cachexie. De ASCO-richtlijn (2024) en de eerdere ASCO-cachexierichtlijn doen geen aanbeveling vóór cannabinoïden voor deze indicatie; de Europese ESMO-lijn is vergelijkbaar terughoudend.

Waar de palliatieve overlap zit

In de praktijk lopen indicaties in elkaar over. In de palliatieve fase kan een arts medicinale cannabis inzetten voor een cluster van klachten: misselijkheid, pijn, slaap én eetlust tegelijk. Volgens het Bureau voor Medicinale Cannabis is palliatieve behandeling bij kanker en aids een erkende toepassing. De winst zit dan vaker in algeheel comfort en symptoomverlichting dan in aantoonbare gewichtstoename. Symptoomverlichting is nadrukkelijk niet hetzelfde als genezing of als het keren van cachexie.

Nederlandse juridische nuance

• Medicinale cannabis op recept (gestandaardiseerde flos/olie via de apotheek, BMC): legaal, gecontroleerd, voor erkende toepassingen.
• Gedoogde CBD-producten (THC < 0,05%): vrij verkrijgbaar, maar zonder relevant THC-effect op eetlust.
• Zelfgemaakte of straat-THC-olie (RSO, "hennepolie"): geconcentreerde/geïsoleerde THC staat op Opiumwet Lijst I en is illegaal; alleen ruw plantmateriaal (wiet, hasj) staat op Lijst II. Zelfbereide olie is qua sterkte ongecontroleerd en bevat onbekende concentraties.

Samenvattend

Voor hiv-gerelateerde anorexie is er een geregistreerd cannabinoïde met matig bewijs voor eetlust en gewicht. Voor kanker-cachexie is dat bewijs er niet: meta-analyses en de toonaangevende richtlijnen wijzen op geen tot negatief effect op gewicht, eetlust en kwaliteit van leven. De realistische rol van THC ligt in palliatieve symptoomverlichting voor een individuele patiënt, niet als middel dat vermagering bij kanker keert.