THC-vape-pens en EVALI: vitamine-E-acetaat en longletsel

Eind 2019 dook in de Verenigde Staten plotseling een ernstige longziekte op bij gebruikers van vapeproducten. De aandoening kreeg de naam EVALI (E-cigarette or Vaping product use-Associated Lung Injury). Deze pagina legt uit wat er gebeurde, welke rol vitamine-E-acetaat speelde, en waarom een illegale THC-vapecartridge iets fundamenteel anders is dan een medische cannabisverdamper.

De uitbraak in cijfers

Tot 18 februari 2020 registreerde de Amerikaanse CDC in totaal 2.807 ziekenhuisopnames en 68 bevestigde doden, verspreid over alle 50 staten, Washington D.C. en twee territoria. De gevallen stegen scherp vanaf juni 2019, piekten in september 2019 en namen daarna geleidelijk af.

Het patroon wees consequent naar THC-producten uit het illegale circuit. Van de patienten met gegevens over middelengebruik rapporteerde 82% het gebruik van THC-bevattende producten, en 78% had producten uitsluitend uit informele bronnen (vrienden/familie, dealers, online). Legale, gereguleerde producten waren zeldzaam onder de gevallen.

Vitamine-E-acetaat als verdachte

Vitamine-E-acetaat is een olieachtige stof die als goedkope verdikker en verdunner ("cutting agent") werd toegevoegd aan illegale THC-cartridges om de olie voller te laten lijken en de winstmarge te vergroten. Het sleutelbewijs kwam uit een onderzoek van Blount en collega's in NEJM (2020): in de longspoelvloeistof (bronchoalveolaire lavage, BAL) werd vitamine-E-acetaat aangetroffen bij 48 van de 51 EVALI-patienten, en bij geen enkele van de gezonde controlepersonen.

Waarom is een olie in een vape problematisch? Stoffen als vitamine-E-acetaat zijn bedoeld voor inname of huidgebruik, niet om als aerosol diep in de longblaasjes te belanden. Daar verstoren ze de werking van het surfactant (het laagje dat longblaasjes open houdt) en veroorzaken ze ontsteking — een chemische longbeschadiging.

Symptomen en diagnose

EVALI verloopt acuut tot subacuut. De meest gemelde klachten:

Daarnaast komen koorts, koude rillingen en gewichtsverlies voor. Volgens de CDC-criteria is EVALI een klinische diagnose: vapegebruik in de 90 dagen voor de klachten, longafwijkingen (infiltraten) op beeldvorming, en uitsluiting van een infectie of andere oorzaak.

Illegale THC-vape vs. medische verdamper

Hier zit het cruciale onderscheid dat in de Nederlandse context vaak verloren gaat.

Wat EVALI veroorzaakte

Een vapecartridge/pen verdampt een vloeibare olie. In het illegale circuit is die olie van onbekende herkomst en kan ze additieven bevatten zoals vitamine-E-acetaat, restoplosmiddelen, pesticiden of zware metalen. Geen etiket, geen kwaliteitscontrole.

Wat een medische verdamper doet

Een medicinale verdamper (zoals tafelmodellen die in richtlijnen worden genoemd) verhit droge cannabisbloemtoppen tot ongeveer 180-210 °C, net onder verbrandingstemperatuur. Er komt damp vrij met THC, CBD en terpenen — zonder olie als drager en zonder verbrandingsteer. In Nederland levert het Bureau voor Medicinale Cannabis farmaceutisch gecontroleerde flos via de apotheek, en zowel BMC als artsen raden verdampen (of thee) aan boven roken.

Nederlandse juridische nuance

In Nederland is geconcentreerde THC-/cannabisolie ("hennepolie") en geisoleerde of synthetische THC een Opiumwet Lijst I-middel; alleen ruw plantmateriaal (wiet, hasj) staat op Lijst II. Illegaal verkochte THC-vape-carts en straat-/RSO-olie vallen dus onder de zwaarste categorie en zijn per definitie ongecontroleerd qua samenstelling. Gedoogde CBD-producten (THC < 0,05%) en medicinale THC-olie op recept zijn een andere wereld qua herkomst en controle — maar ook recept-olie hoort niet in een vape-cartridge thuis.